روش های آموزش حل مساله
- ۱٫ باید اصول اصلی شناخته و فهمیده شوند ؛
- ۲٫ منابع و وسایل موجود تغییر یابند و یا انطباق داده شوند تا حل مسئله از طریق بینش عملی گردد .
مثال : فرض کنیم که یک پیام سری با این ارقام ( ۴-۴۰-۸-۴۰) ارسال شده است . برای حل این مسئله باید بدانیم ارقامی که به کار رفته اند ، چه ارتباطی با حروف الفبا دارند . وقتی کشف میکنیم که ارقام مزبور به ترتیب حروف ابجد هستند ، از طریق بینش ، مفهوم آن را دریافت و در حقیقت آن را حل میکنیم .
حل مسئله با روش تحلیلی
تحلیل تدریجی و گام به گام در جهت رسیدن به حل مسئله به فهم کامل کلیه مراحل و روابط مربوط نیاز دارد . این روش آمیزهای از روش آزمایش و خطا ، بینش و تفکر منطقی
است . بسیاری از مسائل هندسی به این گونه حل میشوند . در سطوح بالاتر ،احتمالاً این روش همان روشی است که دانشمندان در برخورد با مسئله در پیش میگیرند . معمولاً دانشمندان برای حل مسائل پیچیده ، آنها را توصیف میکنند ؛ علت پدیدهها را تشریح مینمایند و دربارهی پدیده ها به پیشگویی میپردازند .
مانند : ۱- چگونه میتوان بزهکاری نوجوانان را کاهش داد ؟
۲- تا چه حد باید نوجوانان را آزاد گذارد ؟
مدلهای مختلف حل مسئله :
برای روش حل مسئله ، مدلهای متفاوتی وجود دارد که مهمترین آنها را جان دیویی و جورج پولیا [۲] عنوان کردهاند .
مراحل روش حل مسئله مبتنی بر الگوی جان دیویی
- ۱٫ مشخص کردن مسئله
در این مرحله ، تمام ابعاد مسئله تعیین و به فراگیرندگان تفهیم میشود .
- ۲٫ جمع آوری اطلاعات براساس ساخت فرضیه
یک سلسله اطلاعات زمینهای جمع آوری میگردد و فرضیه براساس آنها حدس زده میشود .
۳٫ فرضیه سازی
براساس نظریات و عقیدهی شخصی افراد ، حدس و گمان اولیه ساخته و فرضیه معرفی میگردد .
- ۴٫ آزمایش فرضیهها
روشهای تحقیق و بررسی برای یکایک فرضیهها پیش بینی میشود . دانشآموزان از طریق چند روش ، فرضیهها را مورد آزمایش قرار میدهند ، نتایج را ثبت میکنند و در طی اجرای راه حلهای متفاوت ، درستی یا نادرستی فرضیه ها را مشخص میکنند .
- ۵٫ نتیجه گیری ، تعمیم و کاربرد
پس از این که اطمینان حاصل شد که نتیجهی اجرای روشها قابل دفاع است ، آنها را در حکم فرضیههای قابل قبول ، تأیید و برای تعمیم کاربرد و استفادهی دیگران معرفی میکنند .
برای اجرای صحیح و مؤثر این الگو ، رعایت نکات زیر ضروری است :
- ۱٫ موضوعاتی که برای تدریس انتخاب میشود ، باید با شرایط و خصوصیات مراحل الگو متناسب باشد .
- ۲٫ در هریک از مراحل ، باید گروههایی تشکیل گردد و بحث و گفتگو ساماندهی شود .
۳٫ اطلاعات مقدماتی برای بعضی از موضوعات ، به ویژه روشهای تحقیق و آزمایش و ساخت فرضیه، باید به نحو مطلوب ارائه شود .
۴٫ دانشآموزان باید برای اجرای صحیح مراحل ، به نحو مناسبی راهنمایی شوند و به صورت غیرمستقیم هدایت گردند .
- ۵٫ روشهای جمع آوری اطلاعات و منابع اطلاعاتی ، به دانشآموزان معرفی شود .
۶٫ به روشهای غیر معمولی که دانشآموزان ارائه میدهند ، توجه شود ؛ زیرا ممکن است این روشهای غیرعادی ، خلاقانه باشند .
۷٫ فراگیرندگان باید تشویق شوند و از روشهای گوناگونی برای حل مسائل استفاده کنند و از اجرای یک روش یکنواخت و معمولی بپرهیزند .
اجرای نمونه تدریس به روش حل مسئله ( مدل جان دیویی)
پایه تحصیلی : اول متوسطه
ماده درسی : فیزیک موضوع : شکست نور فضا و مدل کلاس آزمایشگاه فیزیک
راهبرد ایجاد انگیزه
اجرای مراحل روش
مرحلهی نخست : مشخص کردن مسئله
معلم : ” دوستان گرامی و دانشآموزان کوشا ، امروز مسئلهای پیش روی ماست که میخواهیم با یک روش علمی ، آن را بررسی کنیم ، همان طور که میدانید ، یکی از ویژگیهای بارز یک محقق و دانشمند، شناخت مسئله ، بررسی آن و رسیدن به یک واقعیت علمی است . در این درس ، باید بسیاری از موقعیتهای کار تحقیق را تجربه کنید و بکوشید در مدار علم و تفکر منطقی و حدس و گمان علمی حرکت کنید . بنابراین حوصله ، جدیت و مقاومت ، در این کار نقش مهمی ایفا میکند .
مسئلهی امروز ما این است : دلیل شکست نور چیست ؟ چرا نور در اثر حرکت از یک محیط به محیط دیگر ، میشکند و از مسیر خود منحرف میشود ؟ همهی شما واژههای به کار رفته در این مسئله را درک میکنید اما اگر در مورد مفاهیم اشکالی دارید ،
سؤال کنید . “
مرحله دوم : جمع آوری اطلاعات برای ساخت فرضیه
معلم : برای این که بتوانید جوابهایی برای سؤالات پیدا کنید . باید از مطالعهی کتاب و گفتگو با دوستان ، به جمعآوری اطلاعات بپردازید ، زیرا ارائهی یک فرض ، به پیش دانستههایی نیاز دارد . یادآوری میکنم که حدس و گمان و فرض ، بر یک رشته اطلاعات مبتنی است و بدون داشتن ذهنیت قبلی نمیتوان به این اقدام دست زد . ( معلم براساس تواناییهای دانشآموزان و امکانات موجود ، زمان مناسبی پیش بینی میکند . )
مرحله سوم : فرضیه سازی
پس از بررسیهای مقدماتی ، هریک از دانشآموزان به صورت انفرادی یا گروهی ( ترجیحاً گروهی) فرضیههایی پیشنهاد میکنند . طبیعی است که ممکن است اکثر فرضیهها نادرست باشد . اما لذت روش حل مسئله در این است که با تحقیق و بررسی علمی ، به درستی یا نادرستی فرضیهها پی ببریم . بعضیها گمان میبرند که ثابت کردن درستی فرضیه کار ارزشمندی است و اگر فرضیهای ثابت نشود ، کاری انجام نشده و تحقیق شکست خورده است . در حالی که چنین نیست و فرایند فرضیه سازی و نحوهی بررسی و کنترل آن بسیار مهم است و هر نتیجهای اعم از مثبت یا منفی ، از اعتبار علمی فعالیت نمیکاهد .
باید توجه داشت که امکان دارد دانشآموزان ، فرضیههای زیر را پیشنهاد کنند :
گروه یک : دلیل شکست نور در دو محیط ، متفاوت بودن جنس آنهاست .
گروه دو : دلیل شکست نور در دو محیط ، متفاوت بودن وزن آنهاست .
گروه سه : دلیل شکست نور در دو محیط ، تغییر سرعت نور است .
گروه چهار : دلیل شکست نور در دو محیط ، رنگ این دو محیط است .
مرحله چهارم : آزمایش فرضیهها
در این مرحله ، معلم از دانشآموزانی که فرضیهای پیشنهاد کردهاند ، میخواهد که با استفاده از وسایل یا دلایل نظری ، از فرضیهی خود دفاع کنند . امکان دارد برای این مرحله وقت زیادی صرف شود که معلم باید این وقت را با توجه به توانایی شاگردان مشخص کند .
در این جا ، منظور از بررسی فرضیه این است که دانشآموزان ، متغیرهای اعلام شده در فرضیهها را در محیطهای گوناگون آزمایش کنند . به این ترتیب ، اگر گروهی دلیل شکست نور را رنگ محیط میداند ، باید دو محیط با دو رنگ متفاوت فراهم بیاورد و شکست یا عدم شکست نور را عملاً در آن دو محیط مشاهده کند .
مرحله پنجم : نتیجه گیری ، تعمیم و کاربرد
معلم : ” از تلاش شما متشکرم . همهی گروهها با جدیت زیادی کار کردید . من ، بدون این که به نتایج فکر کنم ، تلاش را مثبت ارزیابی میکنم که به اهداف زیادی رسیدهایم . حالا زمان آن است که گروهها ، به ترتیب ، مراحل انجام دادن کار و فرضیهی خود را بیان کنند و نتایجی را که به دست آوردهاند ، مطرح سازند . بقیه دانشآموزان هم باید خوب گوش کنند و نظر خود را بیان دارند . “
همهی گروهها گزارش خود را ارائه میدهند و در جریان این مرحله ، فرضیههای آنان بررسی و آزمایش میشود . در پایان فرضیه های ثابت شده به مثابه یک اصل پذیرفته میشود و تأیید میگردد.
در این مرحله ، منظور از تعمیم و کاربرد آن است که با انجام دادن آزمایشهای
مشابه ، به درستی فرضیه پی ببریم و بتوانیم آن را به همهی موقعیتهای مشابه تعمیم دهیم . در پایان درس ، معلم باید ذهن دانشآموزان را به اجرای مراحل تحقیق به روش حل مسئله ، در امور زندگی جلب کند و از آنان بخواهد برای رسیدن به اهداف خود ، اطلاعات صحیحی جمعآوری کنند و به بررسی و تجزیه و تحلیل آنها بپردازند .
ارزشیابی پایانی
- ۱٫ مراحل انجام دادن یک آزمایش و تحقیق را بیان کنید ؟
- ۲٫ دلایل شکست نور را نام ببرید .
۳٫ چند موقعیت طبیعی نام ببرید که شکست نور در آنها اتفاق میافتد .
ارائه تکلیف
الف) تکلیف تمرینی
- ۱٫ با چه آزمایشهایی میتوان شکست نور را انجام داد ؟
- ۲٫ غواصان در زیر آب چگونه میبینند ؟
۳٫ زاویهی شکست یعنی چه ؟
ب) تکلیف بسطی و خلاقیتی
۱٫ شکست نور چه پدیدههایی را به وجود میآورد ؟
۲٫ اگر شکست نور نبود ، چه می شد ؟۳٫ زاویه ی شکست به چه عواملی بستگی دارد ؟
مراحل روش حل مسئله به روش جورج پولیا
جورج پولیا مراحل حل مسئله را به ترتیب به صورت ذیل بیان نموده است :
- ۱٫ درک و فهم مسئله
- ۲٫ نقشه کشی یا طراحی برای حل مسئله
۳٫ اجرای نقشه و راهبردهای انتخاب شده
- ۴٫ بازنگری و کنترل
دیدگاه فلسفی روش حل مسئله
فلاسفه بسیاری روش حل مسئله را بهترین روش برای انتقال اطلاعات به فراگیر بیان کرده اند . در ذیل به تعدادی از مکاتب و نظرات آنها می پردازیم :
مکتب پراگماتیسم و تعلیم و تربیت:
فلسفة پراگماتیسم به معنای فلسفة تجربی، آزمایشی و حسی است. این فلسفه، یک فلسفة تمام عیار آمریکایی است که منبع هر گونه تصمیم گیری را عقل انسان می داند و معتقد است که ارزش هر اندیشه و تفکری به فایدة عملی آن وابسته است. جان دیویی، فیلسوف آمریکایی بیشترین نظریه ها را در این مکتب در زمان معاصر مطرح کرده است و معتقد است که آنچه را که به غرایض انسان نسبت می دهند محصول فرهنگ جامعه است.( این نظریه در مقابل نظریة فروید است)
روش تدریس در مکتب پراگماتیسم:
روش تدریس کاملاً فعال، تجربی، برنامه ریزی شده و با توجه به رغبتها و انگیزه های دانش آموزان و بر اساس فعال بودن آنها مبتنی است. محور اصلی تربیت، دانش آموز است که باید آنچه را که برای زندگیش مفید است بیاموزد و تجربه کند. معلم باید به دانش آموزان مطالب تازه را بیاموزد و تا زمانی که مطلب جدید مورد توجه او قرار نگرفته و زمینه ای برای آموزش مطالب جدیدتر فراهم نکرده مطلب دیگری به آنها نیاموزد. زیرا اگر تجربه ای باعث انگیزش رغبت دانش آموز نشود؛ نمی تواند زمینة تجربة تازه تر را در او ایجاد کند. مطلب تازه باید به عنوان وسیله ای جهت رفع اشکال و حل مساله ارائه گردد.
دیدگاه صاحب نظران تعلیم تربیت در باره ی روش های تدریس فعال
سقراط: سقراط جزو اولین اشخاصی است که به روش های فعال در تدریس اشاره کرده است.جمله ی معروف او مبنی بر: (همان طور که مادرم مامااست،من هم مامای دانش هستم و سعی می کنم دانش را از درون افراد بیرون بکشم) حاکی از تلاش دو جانبه ی معلم و دانش آموز برای اکتشاف است.
ژان ژاک روسو :روسو یادگیری را امری بیرونی می دانست که می بایست از طریق بررسی ،آزمایش و…. کشف شود.
ژان پیاژه:
۱- روش آموزشی بایدبر اساس فعالیت دانش آموز باشد.
۲- فراگیران باید شخصا قواعد را کشف کنند
۳- دانش آموزان باید به مرحله ی خود رهبری در یادگیری و آموختن برسند.
۴- کمک به دانش آموزان درجهت رسیدن به استقلال فکری.
پیاژه در تدریس به کشف قواعد و خود راهبری بسیار تاکید دارد.
محاسن و محدودیتهای روش حل مسئله :
محاسن :
۱- در این الگو شاگردان احساس مسئولیت بیشتری می کنند و رضایت خاطر بیشتری دارند و هنگام موفقیت و یا شکست ، خود را مسئول می دانند ، نه معلم را .
۲- در این الگو رشد شاگرد هدف است ، نه محتوا و مفاهیم آموزشی . بنابراین ، تمام
جنبه های روانی ، اجتماعی و سرانجام کل شخصیت شاگردان مورد توجه قرار
می گیرد.
۳- در این روش شاگردان مطالب را برای نمره یاد نمی گیرند ، بلکه کاربرد معلومات خود را می دانند و به هنگام مواجهه با مسأله جدید ، توانایی حل آن را دارند .
۴- فارغ التحصیلان چنین الگویی افرادی خلاق و نوآور و پذیرای تغییرات مربوط به فنآوری خواهند بود .
محدودیتها :
۱- این روش نیاز به معلمان مجرب و پژوهشگر دارد .
۲- اجرای چنین الگویی نیاز به فضا و امکانات آموزشی مناسب دارد .
۳- تعداد شاگردان در هر کلاس باید محدود باشد . ( اگر چه به طور قطع نمی توان گفت که وجود چند نفر در یک کلاس کافی است . این تعداد بستگی به توانایی معلم ، امکانان مالی ، وسایل و روشها و هدفهای آموزشی دارد ) ولی بطور کلی ، تعداد شاگردان در هر کلاس نباید از ۲۰ نفر تجاوز کند .
نتیجه گیری :
تدریس یک فرآیند است و عوامل متعددی در آن نقش دارند . همه عوامل قابل مطالعه و کنترل نیستند . معلم باید در شرایط خاص ، چارچوبی محدود از فرآیند تدریس را به عنوان الگو انتخاب کند و مورد بررسی و تجزیه وتحلیل قرار دهد تا بتواند فعالیتهای آموزشی خود را به نحو مطلوبی سازماندهی کند .
الگوی حل مسئله یکی از روشهای تدریس فعال محسوب می شود که مورد توجه بسیاری از صاحبنظران است . این الگو به دلیل فعال و سهیم بودن شاگردان در فعالیتهای آموزشی ، یکی از بهترین الگوهای تدریس به حساب می آید . البته اجرای چنین الگویی بدین معنی نیست که مسئولیت کلیه امور با شاگردان باشد ، بلکه آنان در فرایند آموزشی نقش فعال دارند و بیشتر مفاهیم و نکته هایی را می آموزند که بر نیازهایشان منطبق باشد .
الگوی حل مسئله دارای مراحلی است . ۱- طرح مسئله ۲- جمع آوری اطلاعات
۳ -ساختن فرضیه ۴- آزمایش فرضیه ۵- نتیجه گیری .
از جمله مکاتبی که در موافق این روش بودند می توان از مکتب پراگماتیسم نام برد که جان دیویی در این زمینه نظرات فراوانی را اعمال نمود .
به هر حال روش الگوی حل مسئله یک روش فعال تدریس است که معلم با طرح یک مسئله ، شاگرد را به فعالیت وا می دارد و در جهت حل مسأله او را راهنمایی می کند .
منابع
فارسی
۱- شعبانی ، حسن ( ۱۳۸۷) – مهارتهای آموزشی و پرورشی (روشها و فنون تدریس) جلد اول – انتشارات سمت .
۲- فضلی خانی ، منوچهر ( ۱۳۸۶) – روشهای فعال و اکتشافی در آموزش – انتشارات آزمون نوین .
۳- صفوی ، امان اله ( ۱۳۷۰) – کلیات روشها و فنون تدریس – انتشارات معاصر .
۴- آرمند ، محمد (۱۳۷۲) – روشهای تدریس معلم – چاپ مجله رشد معلم .
۵- قورچیان ، نادر (۱۳۷۹) – فرایند برنامه ریزی تکالیف دانش آموزی – انتشارات تربیت .
((به نام حق))